Anna Bijns

'De vlijmscherpe rederijker’

Tekening van 'Anna Bijns' door Vera Anna Mae Polkamp.

Over Anna Bijns

(circa 1493 tot 1575)

Anna Bijns wordt rond 1493 geboren in Antwerpen als dochter van een kleermaker. Al vroeg verdient ze haar eigen inkomen als schoolmeester. Ze geeft les in catechese, lezen, schrijven en rekenen tot in haar tachtigste levensjaar. Veel vrouwen werken in die tijd, er zijn zelfs typische vrouwenberoepen, zoals visverkoper. Anders dan haar tijdgenoten dankt Bijns haar bekendheid niet aan een man, maar aan haar scherpe pen en haar uitzonderlijke beheersing van het rederijkersvers. 

De eerste helft van de zestiende eeuw is in de Nederlanden, die dan Antwerpen nog omvatten, een periode van religieuze onrust. De ideeën van Maarten Luther vinden snel ingang, vooral in stedelijke centra als Antwerpen, mede verspreid door de boekdrukkunst. De katholieke kerk, en dus ook de fransciscaanse broederschap, reageert als door een wesp gestoken. Binnen deze gespannen context profileert Bijns zich nadrukkelijk als fel tegenstander van de Reformatie. Haar poëzie is polemisch en humoristisch van toon.

Vanaf 1528 verschijnen haar refreinen in druk, uitzonderlijk genoeg onder haar eigen naam (net zoals Eleonora Carboniers haar sonnetten onder eigen naam uitbrengt). In deze gedichten valt ze Luther en zijn volgelingen frontaal aan, vaak in bijtende bewoordingen. Ze schuwt grove beelden, sarcasme en emotionele uitbarstingen niet, ook niet over het huwelijk.
Juist die compromisloze stijl maakt haar werk opvallend binnen de rederijkerstraditie: ze kan werkelijk over alles dichten, zelfs over scheten laten in een klooster. Ze kan zelfs vijftig rijmwoorden voor 'poepgat' verzinnen.


Hoewel gedacht wordt dat alleen mannen deel waren van de rederijkers, waren ook vrouwen zoals Anna Bijns hierin actief. Vaak werd alleen hun naam niet opgetekend.

Hoewel Bijns zelf daardoor geen officieel lid was van een rederijkerskamer, stond ze wel in nauw contact met franciscanen, die haar werk ondersteunden en verspreidden. Haar gedichten vonden een groot publiek en werden meerdere keren herdrukt. Zij was een echte bestsellerauteur. Het feit dat de boekdrukkunst een vlucht nam, had daar mede mee te maken.


Al in de zestiende eeuw wordt Anna Bijns erkend als een van de belangrijkste Nederlandstalige dichters van haar tijd. Haar werk raakt later lange tijd op de achtergrond omdat het protestantisme in de Nederlanden werd aangehangen, waardoor haar katholicisme op weinig goedkeuring kon rekenen, maar sinds de twintigste eeuw wordt haar werk opnieuw gelezen en bestudeerd. Ze is inmiddels opgenomen in de Nederlandse canon. Anna Bijns geldt vandaag als een krachtige, eigenzinnige stem in een tijd van religieuze en culturele omwenteling.


Luister de podcast over Anna Bijns


Colofon

Historische Klassiekers is een podcast van Fixdit.

Deze podcast wordt gemaakt door Fleur Speet, Joke van Leeuwen en Herman Pleij. Joke van Leeuwen verzorgde de hertalingen van refreinen van Anna Bijns (
hier te vinden, met origineel), deels voorgedragen in de poscast en Herman Pleij gaf de omlijsting over leven en werk van Anna Bijns.

'Dit is een schoon ende suverlick boecxken inhoudende veel scoone constige refereinen' door Anna Bijns, 1528.
Royal Library of Belgium, via Wikimedia Commons.

Luisterfragment van Historische Klassiekers, een podcast-serie
van Fixdit over vrouwelijke auteurs tussen 1500 en 1800.




Facts

Anna Bijns was de eerste vrouwelijke bestsellerauteur in de Nederlandse taal.


Ze werkte haar hele leven als schoolmeester in Antwerpen en gaf les in catechese, lezen, schrijven en rekenen tot op hoge leeftijd.


Haar polemische refreinen verschenen vanaf 1528 in druk onder haar eigen naam, dit was uitzonderlijk voor een vrouw in die tijd.


Ze voerde fel oppositie tegen de Reformatie en viel Maarten Luther en zijn volgelingen frontaal aan in bijtende, humoristische en soms grove taal.


Hoewel ze geen officieel lid was van een rederijkerskamer, werd haar werk actief ondersteund en verspreid door franciscanen en kende het meerdere herdrukken, wat haar brede lezerspubliek verklaart.


Quotes


‘Schrifture wordt nu in de taveerne gelezen, 

In d’een hand d’evangelie, in d’ander den pot


Al klonken alle liefdeswoorden zoet,

Zijn hart sprak andere taal, snap ik nu goed,

Het mocht niet zijn:

Nooit was mijn lijden zwaarder, nooit zo wreed.

Geen trouw, valse beloftes bij de vleet:

Dit doet mij rouwen.’ 


Anna Bijns © hertaling Joke van leeuwen.

Download de lesbrief

Lesbrief:

Niveau:

Tijd:

Periode:


Kenmerken:

Deze lesbrief hoort bij de podcastreeks Historische klassiekers van Fixdit.

Bovenbouw havo/vwo (Nederland) en ASO, 3e graad (Vlaanderen)

2 à 3 lesuren

Ontdekkers en hervormers, Reformatie


Leerlingen maken kennis met Anna Bijns als dichter in de zestiende eeuw en onderzoeken haar opvattingen over liefde, huwelijk en vrijheid. Ze vergelijken haar werk met moderne dichters (Joke van Leeuwen en Maud Vanhauwaert) en schrijven uiteindelijk zelf een gedicht in de geest van de rederijkers.

Het lesmateriaal bestaat uit: docentenhandleiding, gedichten, lesbrief
leerlingen en formulier rederijkerswedstrijd.