Nzinga Mbande
‘Deze koningin wist de Portugezen en de Nederlanders tegen elkaar uit te spelen’

Een ingekleurde prent van de koningin, circa 1830.

Een ingekleurde prent van de koningin, circa 1830.

Over Nzinga Mbande
(ca. 1583 - 1663)

Nzinga Mbande was koningin van Ndongo en Matamba, het huidige Angola. Ze streed voor de onafhankelijkheid van het koninkrijk tegen de Portugezen.

De Portugezen vielen Ndongo binnen omdat zij zeggenschap wilden hebben over de slavenhandel vanaf de Westkust van Afrika. Op dat moment was Nzinga’s broer koning, maar Nzinga werd in 1622 als vertegenwoordiger naar de Portugese gouverneur Correia de Sousa gestuurd om over vrede te onderhandelen. Nzinga zorgde ervoor dat het koninkrijk Ndongo onafhankelijk van de Portugezen bleef. In ruil daarvoor bekeerde ze zich tot het christendom, nam ze de naam Anna aan en kregen de Portugezen medezeggenschap over de slavenhandel in het land.

Na de dood van haar broer werd Nzinga koningin. Ze streed opnieuw tegen de Portugezen met een leger dat grotendeels werd aangevoerd door vrouwen. Nzinga zocht daarop ook steun bij de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, die invloed wilde in dit gebied. Zo speelde zij de koloniale machten handig tegen elkaar uit en kreeg ze haar eigen Nederlandse soldaten om tegen de Portugezen te vechten.

Toen Nzinga in 1663 overleed, op 81-jarige leeftijd, werd ze begraven met een pijl-en-boog in haar hand.


De bekende dichter Agosthino Neto schreef in 1960 een gedicht over helden van het Angolese, waarin hij ook verwijst naar koningin Njinga (Ginga):


“De wapens van mannen

de moed van de soldaat

de zucht van de dichters

Iedereen probeerde op te staan

voor herinneringen aan helden

Ngola Kiluanji

Koningin Ginga

Iedereen probeerde op te staan

(voor) De vlag van onafhankelijkheid”

Facts

  • Nzinga Mbande was de koningin van het huidige Angola.

  • Ze zorgde ervoor dat het koninkrijk Ndongo onafhankelijk van de Portugezen bleef.

  • Mbande kreeg militaire steun van de Republiek.

  • Met haar overlijden in 1663 was het ook gedaan met haar koninkrijk.

  • Angola werd in 1975 onafhankelijk van de Portugezen.

Prent van koningin Nzinga in onderhandeling met de Portugezen, 1657.

Prent van koningin Nzinga in onderhandeling met de Portugezen, 1657.

Quotes


‘Njinga Mbani (1581-1663), Koningin van Ndongo en Matamba, was bepalend voor de geschiedenis van 17e eeuws Angola. Als behendige diplomaat, kundige onderhandelaar en tacticus, weerstond Njinga de Portugese koloniale overheersers tot aan haar dood in 1663.’

- UNESCO, Women of African History.

‘Vanwege haar geslacht kwam ze niet in aanmerking voor verschillende politieke functies die bestemd waren voor mannen, en haar verwantschapsloze afkomst aan het hof van de Mbundu koning maakte haar tot een outsider. Maar ze overkwam de nadelen door manipulatie van vreemdelingen aan de grenzen van Mbundi; Imbangala krijgstroepen, de Portugezen, en de Nederlanders, waardoor ze politiek domineerde tot aan haar dood in 1663.’

- Vertaald uit: Extract of Joseph C. Miller, “Nzinga of Matamba in a new perspective”, (2009)


Trailer van de speelfilm "Njinga - Queen of Angola" uit 2013.


OPDRACHT

Opdracht: Nzinga Mbande, koningin van Angola
Niveau: 2 havo, vwo en bovenbouw havo, vwo
Tijd:
vraag 1: 10 minuten, vraag 2: 10 minuten
Periode: Vroegmoderne tijd
Kenmerken: 
Wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie.

Pocahontas
‘Disney toverde haar om in Romantische kitsch’

Ets van Pocahontas door Simon van de Passe uit 1616, gemaakt toen  Pocahontas in Engeland was.

Ets van Pocahontas door Simon van de Passe uit 1616, gemaakt toen
Pocahontas in Engeland was.

Over Pocahontas
(1596 - 1617)

Pocahontas was een jonge vrouw van de Pamunkey indianenstam en dochter van hun opperhoofd. Zij werd beroemd als de vrouw van de Engelse kolonist John Rolfe toen ze naar Engeland afreisde.

De eerste kolonisten woonden in Jamestown, Virginia, en werden in het jaar 1607 geteisterd door ziekte, honger en gevechten met de plaatselijke Powhatan indianen. De 11-jarige Pocahontas bracht hen af en toe voedsel, en hun leider John Smith schreef later dat Pocahontas zijn leven redde toen haar vader hem wilde doden.

Op haar zeventiende, in 1612, werd Pocahontas gegijzeld door de Engelsen in de hoop hun eigen gijzelaars van de Powhatan terug te krijgen. Zij zat gevangen bij een dominee die haar Engels leerde en tot het christendom bekeerde, waarna ze de Bijbelse naam Rebecca aannam. In 1614 trouwde ze met John Rolfe, een oudere tabaksboer. Ze kregen een zoon en woonden ze enkele jaren samen op zijn plantage, terwijl de relaties tussen de kolonisten en de indianen enigszins stabiliseerden.

In 1616 vertrokken de Rolfes naar Londen. Pocahontas werd een fenomeen: de ‘Indiaanse prinses’ was het levende bewijs dat de Amerikaanse indianen ‘getemd’ en bekeerd konden worden. Dit zorgde voor een toename van Engelse investeringen in de koloniën in Virginia. Als dochter van een opperhoofd mocht ze zich mengen met de aristocratie en ontmoette ze de Engelse koning op een gemaskerd bal. Door de ongezonde lucht in Londen ging haar gezondheid snel achteruit.

Een paar jaar later maakten zij en John plannen om terug te gaan naar Virginia. Ze kwamen echter niet verder dan Gravesend aan de Theems voordat Pocahontas aan longontsteking of tuberculose overleed.


Een prent uit 1870 die het verhaal van Pocahontas en de Powhatan-indianen stereotypeert en idealiseert.

Een prent uit 1870 die het verhaal van Pocahontas en de Powhatan-indianen stereotypeert en idealiseert.

Facts

  • Pocahontas’ echte naam was Matoaka. ‘Pocahontas’ was haar bijnaam als kind, en betekent in haar taal:  "ondeugend meisje".

  • Als kind bracht ze de Engelse kolonisten af en toe eten en wist ze haar vader te overtuigen om hun leider John Smith niet te doden.

  • Ze werd op haar zeventiende gegijzeld door de Engelsen en gebruikt om de relatie tussen de Engelse kolonisten en de Powhatan-indianen te verbeteren.

  • Ze werd daarna naar Londen gebracht om meer mensen te overtuigen om de koloniën in Virginia te sponsoren.

  • Op weg terug naar Virginia stierf Pocahontas aan een longontsteking, of tuberculose.

  • Voor het maken van de beroemde Disneyfilm werden Native American adviseurs ingehuurd. Toch is er veel kritiek gekomen, onder andere van de Powhatan zelf, op het geromantiseerde verhaal en het verdoezelen van de werkelijkheid, zoals Pocahontas’ leeftijd en de omstandigheden van haar huwelijk.

Fragment uit de film Pocahontas van Walt Disney uit 1995.

Quotes

‘Door de Powhatan-prinses - die een Engelse dame was geworden - naar Engeland te brengen om te worden getoond aan royalty's, geestelijken en kooplieden, hoopte de Virginia Company meer geld en meer kolonisten naar Virginia te trekken.’
- auteur Grace Steele Woodward, Pocahontas (1980)


’Sir Thomas Dale is uit Virginia gekomen en heeft tien of twaalf mensen van dat land meegenomen, waarvan de meest opmerkelijke persoon Pocahontas is.’

- Brief van John Chamberlain aan Sir Dudley Carleton.

‘In the utmost of my extremities, that blessed Pokahontas, the great king’s daughter of Virginia, oft saved my life.’
– John Smith

OPDRACHT

Opdracht: Pocahontas in beeld
Niveau: onderbouw havo, vwo / bovenbouw havo, vwo
Tijd:
vraag 1: 10 minuten, vraag 2: 15 minuten
Periode: Vroegmoderne tijd
Kenmerken:
Wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie.

Anna Maria van Schurman
‘De beroemdste vrouwelijke geleerde uit de 17e eeuw’

Zelfportret van Anna Maria van Schurman uit 1640.

Zelfportret van Anna Maria van Schurman uit 1640.

Over Anna Maria van Schurman
(1607 - 1678)

Anna Maria van Schurman was de eerste vrouwelijke studente in Nederland. Ze was een belangrijke geleerde in de Republiek.  

 

Al van jongs af aan viel het op dat Anna Maria zeer intelligent was. Op haar derde kon ze al lezen en schrijven. In totaal leerde ze maar liefst elf talen. Ook blonk ze uit in de kunsten: ze schreef gedichten en maakte schilderijen.

Hoewel vrouwen eigenlijk niet mochten studeren, mocht Anna Maria op haar 29e toch lessen volgen op de Universiteit van Utrecht. Om niet op te vallen, moest ze achter een gordijn zitten. Zo volgde ze colleges over godsdienst, literatuur en geneeskunde.

Anna Maria vond het oneerlijk dat vrouwen werden uitgesloten van de wetenschap. Ze schreef een beroemd stuk waarin ze stelde dat vrouwen net als mannen gewoon moesten kunnen studeren.


Zowel in de Republiek als in de rest van Europa werd Anna Maria geprezen om haar intelligentie. Ze correspondeerde met veel belangrijke geleerden en kunstenaars. Ze koos ervoor om haar hele leven te wijden aan wetenschap en kunst. Op latere leeftijd richtte ze zich steeds meer op godsdienst. Ze sloot zich aan bij een christelijke sekte die streefde naar het ware en zuivere geloof.

Facts

  • Anna Maria van Schurman pleitte er in de 17e eeuw voor dat vrouwen werden toegelaten op de universiteit.  

  • Ze was de eerste vrouwelijke studente in de Republiek.

  • Ze had veel kennis van literatuur, medicijnen en beheerste elf verschillende talen.

  • Ze schreef met belangrijke en geleerde mannen en vrouwen uit heel Europa.

  • In de 18e en 19e eeuw werd ze niet meer als geleerde gewaardeerd, maar werd ze weggezet als een bescheiden vrouw die uitblonk in kunst.

De Engelse vertaling van Anna Maria van Schurman’s artikel uit 1659 waarin ze schrijft dat vrouwen net als mannen moeten kunnen studeren.

De Engelse vertaling van Anna Maria van Schurman’s artikel uit 1659 waarin ze schrijft dat vrouwen net als mannen moeten kunnen studeren.

Quotes

‘Vrouwen die door vrije tijd en andere hulpmiddelen bij uitstek toegerust zijn om wetenschap te beoefenen, kunnen en moeten studeren.’

- Van Schurman verdedigde in 1638 deze stelling in haar 'verhandeling over de geschiktheid van de vrouwelijke geest voor de wetenschap en de letteren'.
 

‘Zijt gegroet, ô jonge Bloem, van wiens kennis dat ik roem, Die ik acht en’ die ik minne, Die ik hou voor mijn vriendinne.’

- In 1620 schreef de Nederlandse dichteres Anna Roemer Visscher dit gedichtje over de toen dertienjarige Anna Maria van Schurman.

‘Er is niets dat u niet begrijpt, niets dat u niet kunt creëren; u bent het wonder van deze tijd.’

- Dit schreef de Franse geleerde Pierre Gassendi over Anna Maria van Schurman, die vond dat ze ‘de kunstenaars en geleerden overtrof in kennis van talen, in goddelijke en menselijke geleerdheid’"


OPDRACHT

Opdracht: Anna Maria van Schurman, de eerste vrouwelijke geleerde
Niveau: onderbouw vmbo, havo, vwo en bovenbouw vmbo, havo, vwo
Tijd:
vraag 1: 25 minuten, extra opdracht: 20 minuten
Periode: Vroegmoderne tijd
Kenmerken:

De wetenschappelijke revolutie.


Judith Leyster
‘De eerste vrouw in West-Europa die meesterschilder werd’

Zelfportret Judith Leyster, ca. 1630

Zelfportret Judith Leyster, ca. 1630

Over Judith Leyster
(1609 - 1660)

Judith Leyster is de bekendste vrouwelijke schilder uit de Gouden Eeuw.

 

Al op 19-jarige leeftijd blonk de Haarlemse Leyster uit in de schilderkunst. Ze was de enige vrouw die net zo’n zwierige schilderstijl had als haar leermeester Frans Hals. Haar schilderkunst is te herkennen aan de speelse taferelen. Er zijn vaak lachende mensen te zien.

In 1633 schreef Judith zich in bij het Haarlemse Sint-Lucasgilde. Om tot een gilde te worden toegelaten moest een schilder laten zien wat zij of hij kon met een zogenaamd ‘meesterstuk’. Judith schilderde hiervoor waarschijnlijk haar beroemde zelfportret. Ze werd toegelaten tot het gilde.  Ze mocht zich meester-schilder noemen, een eigen werkplaats openen en leerlingen aannemen.

Judith schilderde voor de markt. Er was in die tijd in De Republiek veel vraag naar de huiselijke taferelen. Ze was zakelijk ingesteld en ook actief in de kunsthandel.


Lange tijd werd van veel van haar schilderijen gedacht dat ze van Frans Hals waren. Pas eind 19e eeuw werd ontdekt dat bijvoorbeeld het bekende schilderij De Serenade van haar hand was. Judith Leyster werd herontdekt en opnieuw als een van de grote schilders uit haar tijd gewaardeerd.

Facts

  • Ze was de eerste vrouwelijke schilder in West Europa die zich meesterschilder noemde.

  • Ze is de beroemdste vrouwelijk schilder uit de Gouden Eeuw.

  • Haar beroemde zelfportret was waarschijnlijk haar meesterstuk.

  • Veel van haar schilderijen zijn vaak als een Frans Hals aangezien.

  • Judith Leyster was ook actief op zakelijk gebied; ze was geen onbekende in de kunsthandel en belegde in huizen.

Het beroemde schilderij  De Serenade , geschilderd door Judith Leyster in 1629.

Het beroemde schilderij De Serenade, geschilderd door Judith Leyster in 1629.

Quotes

‘Op het enige zelfportret dat van haar hand bekend is, geeft ze zichzelf trouwens ook een glimlach mee, al verraden de ogen dat ze de kijker (…) ook wel even wil peilen.’

- Journalist Cees Straus in Vrouwelijke vernieuwer, Trouw (12 jan 2010)

‘Pas toen aan het einde van de 20ste eeuw de waardering voor vrouwelijke kunstenaars toenam, ontstond er ook voor Judith Leyster (..) kunsthistorische belangstelling.’

- Journalist Ceest Straus in Vrouwelijke vernieuwer, Trouw (12 jan 2010)

OPDRACHT

Opdracht: Judith Leyster, de eerste vrouwelijke meesterschilder in West-Europa
Niveau: vmbo, 2 havo, vwo en bovenbouw havo, vwo
Tijd:
vraag 1: 10 minuten, vraag 2: 10 minuten, vraag 3: 15 minuten
Kenmerken:
De bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Republiek.

Maria Sibylla Merian
‘Een geleerde die de natuur tot kunst maakte’

Merians ingekleurde gravure van een west-indische kers (Malpighiaemarginata) en  een morpho vlinder, ca. 1700.

Merians ingekleurde gravure van een west-indische kers (Malpighiaemarginata) en

een morpho vlinder, ca. 1700.

Over Maria Sibylla Merian
(1647 - 1717)

Maria Sibylla Merian was een van de grootste vrouwelijke wetenschappers uit de 17e eeuw.

Merian bewees via empirisch onderzoek dat kleine diersoorten niet spontaan uit verrotting ontstonden, zoals lang werd gedacht.

De Duitse Merian was een zeer onafhankelijke en ondernemende vrouw. Ze was gescheiden van haar man en runde samen met haar twee dochters een eigen atelier in Amsterdam. Ze was toen al beroemd door haar prachtig gedetailleerde tekeningen van planten en insecten.

Merian verkeerde met de belangrijke wetenschappers van die tijd. In 1699 vertrok Merian samen met haar jongste dochter naar Suriname voor onderzoek. Ze trokken per boot diep het oerwoud in en verzamelde heel veel materiaal. Merian zag tijdens deze reis hoe slecht de Nederlandse kolonisten met de bevolking en de slaven omgingen en maakte hier notities van.

Door de enorme hitte en ziekte trokken Merian en haar dochter eerder naar huis dan gepland, met koffers vol tekeningen, insecten, vlinders en reptielen. In 1705 komt uiteindelijk Merians meesterwerk uit: Metamorphosis insectorum Surinamensium (Verandering der Surinaamse insecten). Haar werk is tot op vandaag bewaard gebleven in belangrijke archieven over de hele wereld, van Sint-Petersburg tot New York.

Facts

  • Maria Sibylla Merian was een wetenschapper en kunstenaar uit de 17e eeuw.

  • Ze maakte prachtige gravures van insecten en planten

  • In 1699 vertrok Merian samen met haar jongste dochter naar Suriname voor onderzoek. Ze ging ver de jungle in, wat andere wetenschappers vaak niet durfde.

  • Tijdens haar reis in Suriname beschreef zij in haar dagboek hoe slecht de Hollanders hun slaven behandelden.

  • In 1705 komt uiteindelijk Merians meesterwerk uit: Metamorphosis insectorum Surinamensium (Verandering der Surinaamse insecten).

  • Maria Sibylla Merian toonde onder andere aan dat insecten nooit uit het niks kunnen ontstaan, zoals destijds wel gedacht werd.

Portret van Maria Sibylla Merian door Jacobus Houbraken, ca. 1700.

Portret van Maria Sibylla Merian door Jacobus Houbraken, ca. 1700.

Quotes

‘De Nederlandse autoriteiten in Suriname benaderen moeder en dochter Merian argwanend. Maria Sibylla is in van alles geïnteresseerd, behalve in suiker. En suiker is in de zeventiende eeuw het enige exportproduct van Suriname.’

- Uit: Trouw, ‘Systematisch vóór Linnaeus’ (1997)

‘In een van haar notities maakt ze er melding van met welk kruidenmengsel de als slaven gehouden vrouwen hun kinderen aborteren, zodat die niet de brutaliteiten van de Nederlanders hoeven te doorstaan.’

- Uit: Trouw, ‘Systematisch vóór Linnaeus’ (1997)

‘Ze is 62 jaar oud, maar nog zeer opgewekt, en een zeer welgemanierde vrouw, zeer bekwaam in het schilderen met waterverf, en zeer hardwerkend. Ze laat ons allereerst een boek zien met ongeveer 50 figuren op perkament, met waterverf levensecht geschilderd.’

- Zacharias Conrad en Johann Friedrich von Ulffenbach bezoeken Maria Sibylla Merian (travel account), (23 feb 1711)

Het meesterwerk van Maria Sibylla Merian, Metamorphosis insectorum Surinamensium.


OPDRACHT

Opdracht: Het onderzoek van Maria Sybilla Merian
Niveau: 2 havo, vwo en bovenbouw havo, vwo
Tijd:
15 minuten

Periode: Vroegmoderne tijd
Kenmerken:

De wetenschappelijke revolutie.